Ghi chú về Nhập môn phân tích cấu trúc truyện kể của Roland Barthes


Truyen ke

Về cơ bản, có thể chia cấu trúc truyện kể ra làm ba cấp độ: chức năng, hành động, tường thuật. Trong đó, cấp độ chức năng như tên gọi của nó đóng vai trò chính trong việc tác động đến diễn biến truyện bởi những đơn vị của nó tạo nên sự liên kết giữa các sự kiện trong câu chuyện. Tuy nhiên, không phải lúc nào các đơn vị trong cấp độ chức năng cũng có thể liên kết với nhau vì có những sự kiện không hề liên kết với nhau. Điều khiến cho các sự kiện này vẫn giữ được mức độ liên kết trong cấu trúc truyện kể là bởi các sự kiện đều có chung một tuyến nhân vật. Ở mức độ này, cần phải chuyển sang phân tích truyện kể dưới cấp độ hành động. Như vậy, có thể nói cấp độ hành động là để khảo sát nhân vật. Cuối cùng là cấp độ tường thuật – khái niệm trong cấp độ này mà Barthes sử dụng trùng với khái niệm về ngôn bản tự sự của Todorov). Cấp độ tường thuật khảo sát sự giao tiếp giữa người kể/người viết và người nghe/người đọc. Hay có thể hiểu là cấp độ tường thuật khảo sát về phong cách kể chuyện.

Trong cấp độ chức năng, có thể chia ra hai lớp chức năng lớn là: chức năng phân bổchức năng tích hợp. Chức năng phân bổ hoạt động theo chiều ngang dựa trên mối quan hệ trình tự – chính vì vậy, đơn vị con trong chức năng này cũng có tên là chức năng. Các đơn vị chức năng hoạt động theo việc liên kết các sự kiện này với sự kiện kia, ví dụ tiêu biểu là tình tiết một khẩu súng xuất hiện (một đơn vị chức năng) sẽ dẫn đến việc khẩu súng đó được bắn, hoặc không được bắn cũng là biểu hiện cho sự yếu đuối của nhân vật (một đơn vị chức năng khác). Trong đơn vị chức năng, có thể chia ra hai đơn vị nhỏ hơn là: đơn vị cốt yếu (hạt nhân), đơn vị xúc tác. Đơn vị cốt yếu tạo ra những điểm diễn biến của truyện mang “khả năng chọn lựa có ý nghĩa đối với diễn tiến hành động sau này.” Đơn vị xúc tác chỉ là những chi tiết mô tả lấp đầy khoảng giữa của hai đơn vị cốt yếu. Vì vậy, đơn vị xúc tác chỉ mang tính thời kì thuần túy; trong khi đó, đơn vị cốt yếu vừa mang tính thời kí vừa mang tính logic.

Trong lớp chức năng tích hợp, đơn vị hoạt động là đơn vị đặc tính. Đơn vị đặc tính mang những thông tin giúp người đọc hiểu rõ hơn về nội dung cốt truyện như: tính cách nhân vật, môi trường hoạt động. Theo như ví dụ của Barthes thì đơn vị đặc tính là số lượng chiếc máy điện thoại trong phòng Bond – thể hiện sức mạnh bộ máy hành chính đứng đằng sau Bond và chi tiết này “không có bất cứ ảnh hưởng nào đến trình tự các sự kiện Bond tham gia khi nói chuyện.” Tuy nhiên, những thông tin đưa ra trong đơn vị đặc tính giúp người đọc hiểu được logic của những sự kiện diễn ra, của bức tranh câu chuyện tổng thể. Vì đơn vị đặc tính dính nhiều đến nhân vật nên đôi khi để hiểu rõ hơn chức năng của một đơn vị đặc tính nào đó trong câu chuyện, cần phải khảo sát thêm ở cấp độ hành động hay cấp độ tường thuật.

Trong mức độ cung cấp thông tin xoay quanh cốt truyện, có thể nói đơn vị chức năng giúp người đọc nắm được diễn biến truyện, đơn vị đặc tính giúp người đọc hiểu được ý nghĩa truyện.

Cap do chuc nang

Trong cấp độ tường thuật, có một khía cạnh cần lưu ý là “tiếng ồn” (theo nghĩa cản trở sự hiểu). Tất cả những thông tin trong ngôn bản tự sự đưa ra đều loại bỏ tiếng ồn, các nhân vật hay người đọc/người nghe có thể lấy được thông tin theo trình tự diễn ra mà không bị ngắt quãng giữa chừng như trong đời thực. Có lẽ, văn học dòng ý thức là nỗ lực để loại bỏ việc không có tiếng ồn trong ngôn bản tự sự?

Sở dĩ, một tác phẩm văn học có thể chuyển thành một tác phẩm điện ảnh vì chúng cùng chia sẻ cấp độ chức năng và cấp độ hành động. Thứ duy nhất bị mất đi trong quá trình chuyển đổi này chỉ nằm ở cấp độ tường thuật.

Có thể tóm tắt lại một tác phẩm văn học vì mọi trình tự trong câu chuyện đều có thể qui về chức năng hạt nhân (tỉnh lược đi chức năng xúc tác) và nhóm chức năng đặc tính trong hệ dọc có thể qui về các đơn vị cấp cao hơn mà không ảnh hưởng đến ý nghĩa cốt truyện. Tuy nhiên, không thể tóm tắt thơ vì thơ là “loại ẩn dụ mở của cái được biểu hiện duy nhất.” Ngoài ra, nguyên nhân cũng có thể là vì phần lớn thơ chỉ có cấp độ tường thuật, không có cấp độ chức năng, hành động mà cấp độ tường thuật lại là thứ nằm trên ngôn ngữ biểu hiện trực tiếp – vốn không chuyển đổi được.

Một số trích dẫn yêu thích

1

“Chức năng và đặc tính còn ứng với phép phân đôi kinh điển. Chức năng qui định sự có mặt của các quan hệ hoán dụ, còn đặc tinh qui định sự hiện diện của các quan hệ ẩn dụ. Chức năng bao trùm lớp được xác định bởi khái niệm ‘làm’, còn đặc tính bao trùm lớp được xác định bởi khái niệm ‘tồn tại’.”

2

“Bằng chính điều này mà nghệ thuật được phân biệt với đời sống, nơi sự ‘huyên náo’ luôn đi kèm với mọi hành động giao tiếp. ‘Huyên náo’ (tức có điều cản trở việc hiểu) tất nhiên có thể có trong nghệ thuật, nhưng chỉ ở dạng yếu tố mã hóa định trước (ví dụ trong tác phẩm của Watteau).”

3

“Ít ra điều này cũng có thể xảy đến với văn học. Ở đó sự tự do lựa chọn cái biểu đạt (sự tự do xuất phát từ thế giới trừu tượng và ngôn ngữ tự nhiên) phải gán trách nhiệm lớn lao hơn các loại hình nghệ thuật khác được xây dựng trên cơ sở tương đồng giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt như điện ảnh chẳng hạn.”

4

“Không nên đồng nhất chức năng với hành động (động từ) cũng như đặc tính với thuộc tính (tính từ) bởi lẽ có những hành động lại giữ vai trò của đặc tính, có nghĩa là làm ‘dấu hiệu’ của tính cách, môi trường, v.v…”

5

“Việc tách ra hai lớp lớn các đơn vị – chức năng và đặc tính giúp phân loại các văn bản tự sự. Một phần trong số đó có mức độ chức năng cao (như các truyện cổ tích), ngược lại, trong số khác (như các tiểu thuyết ‘tâm lí’) lại nặng về vai trò đặc tính.”

(*) Những phần trong dấu “…” ở bài ghi chú là trích dẫn từ chính tác phẩm Nhập môn phân tích cấu trúc truyện kể của Roland Barthes.

Kodaki
12:25 am
3.5.2016

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s